Piyasa Yapıcılık Nedir? Nasıl Çalışır? Piyasaya Etkileri Nelerdir?

Piyasa yapıcı, alış ve satış tarafına sürekli olarak kotasyon (fiyat) giren ve likidite sağlayan kurum veya bireylerdir. 

Resmi olarak piyasa yapıcılık üstlenmiş olan kuruluşların temel görevi, yatırımcıların her zaman alım veya satım işlemini gerçekleştirebilmelerini garanti altına almaktır.

Bir finansal enstrümanda, alıcı bulamama riski varsa, yatırımcılar o enstrümandan uzak dururlar. Piyasa yapıcının işlevi bu gibi durumlarda etkin olur. 

Bu durumun en temel örneği Varant’lardır. 

Türkiye piyasasında, Varant olarak isimlendirilen finansal enstrümanları ihraç eden aracı kurumlar vardır ve bu kurumlar ihraç ettikleri finansal enstrümanlar için piyasa yapıcı olarak faaliyet gösterirler.

Bu, kısaca şu demektir: Belli kurallar çerçevesinde, alış ve satış tarafına emir girmek zorundadırlar. 

Varantlar oldukça riskli finansal enstrümanlardır. Bu sebeple, piyasa yapıcılık kuralları olmasa, alıcı bulmak her zaman mümkün olmayabilir. 

Bazı finansal enstrümanlarda ise, resmen piyasa yapıcı olmamasına rağmen, sürekli kotasyon giren kuruluşlar / büyük yatırımcılar vardır.

NOT: Firmamızın ‘Piyasa Yapıcılık’ isimli bir uygulaması vardır. Ve gerek resmi piyasa yapıcılara, gerekse tahtada sürekli bulunmak isteyen yatırımcılara hizmet vermektedir. 

Piyasa Yapıcı Nasıl Çalışır?

Piyasa yapıcıların temel işlevi tahtayı boş bırakmamaktır. Sürekli olarak çift taraflı fiyat kotasyonu (iki yönlü fiyat teklifi) sağlarlar. 

Bu kotasyonlar: 

• Alış Fiyatı (Bid): Piyasa yapıcının varlığı satın almaya hazır olduğu fiyattır.
• Satış Fiyatı (Ask/Offer): Piyasa yapıcının varlığı satmaya hazır olduğu fiyattır.

Spread (Fark): Alış ve satış fiyatları arasında bir fark (Spread) olacaktır. 

Temel olarak ‘Spread’, piyasa yapıcının kazancının kaynağıdır. 

Örneğin, bir finansal enstrümanda, 10 TL alış, 10,50 TL satış fiyatı veren bir piyasa yapıcı, her alım-satım işleminden 0,50 TL kâr elde eder. Bu sistem, piyasa yapıcıların risk alarak sundukları hizmetin karşılığıdır.

Piyasa Yapıcıların İşlevleri ve Etkinlikleri 

1. Likidite Sağlama

Piyasa yapıcıların en temel fonksiyonu likidite sağlamaktır. Likidite, bir varlığın nakde çevrilme kolaylığıdır. Yüksek likiditeye sahip piyasalarda fiyat manipülasyonu zorlaşır, işlem maliyetleri düşer ve piyasa verimliliği artar.

2. Fiyat İstikrarını Koruma

Piyasa yapıcılar, ani fiyat dalgalanmalarını önleyerek piyasa istikrarını korur. Özellikle volatilitesi yüksek dönemlerde devreye girerek aşırı fiyat hareketlerini dengeleme işlevi görürler. 

3. Sürekli İşlem İmkânı

Normal şartlarda alıcı ve satıcının sürekli olarak piyasada olması gerekir. Piyasa yapıcılar bu konuda bir uyumsuzluk varsa, bunu ortadan kaldırma işlevini yerine getirmiş olurlar. 

Piyasa Yapıcılık Türleri

Resmi Piyasa Yapıcılar 

Borsa İstanbul gibi organize piyasalarda görevlendirilen, belirli finansal enstrümanlardan sorumlu olan kurumlardır. Sermaye piyasası mevzuatına tabidirler ve belirli yükümlülükleri yerine getirmek zorundadırlar.

Özel Piyasa Yapıcılar

Forex ve kripto para piyasalarında faaliyet gösteren, genellikle büyük bankalar ve finansal kuruluşlar olan aktörlerdir. Citadel, Virtu Financial gibi devler bu kategoridedir.

Algoritmik Piyasa Yapıcılar

Günümüzde yapay zekâ ve algoritmalar kullanan yüksek frekanslı işlem (HFT) firmaları da dolaylı olarak piyasa yapıcılığı yapmaktadır. Mikro saniyeler içinde binlerce emir vererek piyasa derinliği sağlarlar.

Piyasa Yapıcı ve Aracı Kurum Farkı

Ülkemizde, Varant olarak isimlendirilen finansal enstrümanların ihraççısı ve piyasa yapıcısı aracı kurumlar olmakla birlikte, piyasa yapıcılar her zaman aracı kurumlar olmayacaktır. Temel olarak, Aracı Kurum işlevi ile Piyasa Yapıcı işlevi tamamen ayrıdır. 

Bu iki kavram arasındaki farkları şöyle sıralayabiliriz: 

Piyasa Yapıcılık Uygulamasının Yatırımcılar için Avantajları ve Dezavantajları

Yatırımcılar İçin Avantajlar:

• Anlık işlem yapabilme imkanı
• Düşük işlem maliyetleri
• Dar spreadler (fiyat farkları)
• Yüksek piyasa derinliği

Eleştirilen Yönler:

• Front-running: Piyasa yapıcıların müşteri emirlerinden önce işlem yapma riski
• Fiyat manipülasyonu: Güçlü aktörlerin piyasa yönünü etkileme potansiyeli
• Flash crash'ler: Algoritmik piyasa yapıcıların ani çekilmeleriyle yaşanan fiyat çökmeleri

Türkiye'de Piyasa Yapıcılık Sistemi

Borsa İstanbul'da (BİST) piyasa yapıcılık sistemi, 1996 yılından bu yana uygulanmaktadır. Resmi piyasa yapıcı olarak atanmış aracı kurumlar, belirli paylardan sorumlu olup sürekli kotasyon vermekle yükümlüdürler.

2024 yılı itibarıyla BİST'te piyasa yapıcılık uygulaması şu özellikleri taşır:

• Pay piyasasında belirli finansal enstrümanlar için zorunlu kotasyon
• Vadeli işlem ve opsiyon piyasasında (VİOP) yaygın uygulama
• Döviz ve tahvil piyasalarında bankaların aktif rolü

Piyasa Yapıcıların Finans Ekosistemindeki Yeri

Piyasa yapıcı nedir sorusunun cevabı, modern finans sisteminin işleyişini anlamak için kritiktir. Bu aktörler olmadan piyasalar yetersiz likidite, yüksek volatilite ve işlem zorluklarıyla karşı karşıya kalırdı. Yatırımcılar için piyasa yapıcıların varlığı, işlem maliyetlerinin düşmesi ve istikrarlı piyasa ortamı anlamına gelir.

Ancak bu sistemin sağlıklı işleyişi için düzenleyici denetim ve şeffaflık mekanizmalarının güçlü olması şarttır. Yatırımcıların piyasa yapıcıların rolünü ve çalışma prensiplerini anlaması, daha bilinçli işlem stratejileri geliştirmelerine yardımcı olacaktır.