BIST Endeksleri Nelerdir?

BIST 30 – 50 -100 ve Diğer Bist Endeksleri

Ekonomide, birçok farklı değerin bir araya getirilip tek bir ortalama değer oluşturulmasına endeks denir. Borsa İstanbul’da işlem gören şirketlerin verileri kullanılarak çeşitli endeksler oluşturulup yayınlanmaktadır.  Hisse senedi endeksleri, kapsamlarındaki hisse senetlerinin fiyatlarına dayanarak piyasa performansı hakkında genel bilgi verir.

Bu yazıda, BIST endekslerinin nasıl çalıştığını, hangi kriterlere göre belirlendiğini ve yatırım dünyasındaki rollerini ele alacağız.

Endeksler Nasıl Hesaplanır?

BIST endekslerinin temelinde piyasa değeri ağırlıklı bir hesaplama yöntemi yatar. Ancak burada önemli bir detay var: Şirketlerin tüm payları değil, Fiili Dolaşımda olan kısmı dikkate alınır.

Buna Fiili Dolaşımdaki Pay Oranı (FDPO) denir. Örneğin, bir şirketin hisselerinin %40'ı Fiili Dolaşımda ise, endeks hesaplamasında bu oran kullanılır. Bu sayede, halka açık olmayan ve ayrıca işlem görmeyen hisseler piyasa değerini etkilemez.

Hisselerin dahil oldukları endeksler üzerindeki ağırlıkları hesaplanıp her gün yayınlanır. Bu ağırlık verisi ve ilgili şirketin fiyatındaki değişim, o şirketin endeks puanına etkisini oluşturur.

Matriks IQ ürünümüz içinde, bu hesaplama için hazır bir Formüllü Fiyat Penceresi yer almaktadır. 

En Çok Takip Edilen BIST Endeksleri

BIST 30: 

Yıldız Pazar'da işlem gören, piyasa değeri ve işlem hacmi en yüksek 30 şirketi barındırır. Piyasa değeri toplamı açısından, piyasasının büyük bir çoğunluğunu tek başına temsil eder.

Temel Özellikleri:

• Şirket Sayısı: 30 büyük ve likit şirket
• Versiyonlar: Sadece fiyat değişimini gösteren "fiyat endeksi" ve temettüleri de hesaba katan "getiri endeksi" olarak hesaplanır
• Para Birimleri: Türk Lirası, Dolar ve Euro cinsinden takip edilebilir

BIST 30'un bir de eşit ağırlıklı versiyonu vardır. Normalde büyük şirketler endekste daha fazla söz sahibiyken, bu versiyonda her şirket eşit ağırlığa sahiptir. Bu, sektör dağılımını dengelemek isteyen yatırımcılar için alternatif bir bakış açısı sunar.

BIST 50

BIST 50, ilk 50 şirketi kapsar ve BIST 30 ile BIST 100 arasında bir yapı sunar.

• Orta ve büyük ölçekli şirketleri birlikte içerir.
• Dengeli bir piyasa görünümü sunar.

BIST 100: 

BIST 100, piyasanın daha geniş bir kesitini yansıtır. Toplamda 100 şirket içeren bu endeks, yatırımcılara piyasanın genel trendi hakkında daha kapsamlı bilgi verir. Haberlerde en sık referans verilen endekstir. Önemli bir ayrıntı: Hesaplamada özel işlemler (büyük blok alım-satımlar) devre dışı bırakılır. Böylece endeks, normal piyasa koşullarını daha sağlıklı yansıtır.

Sektör Endeksleri: 

Yatırımcılar sadece genel piyasa değil, belirli sektörlerin performansını da takip etmek ister. Bu ihtiyaca yönelik olarak BIST, ana sektörler için özel endeksler sunar:

BIST Sınai İmalat, enerji, madencilik ve inşaat şirketlerini kapsar. Türkiye'nin üretim gücünün göstergesidir. Ağırlık sınırlamalı versiyonu sayesinde tek bir şirketin domine etmesi önlenir.

BIST Banka Bankacılık sektörünün nabzını tutar. BIST Likit Banka endeksi, sektörün en işlem gören bankalarını bir araya getirir. Bankacılık dışı finans şirketleri ise BIST Banka Dışı Likit 10 endeksinde yer alır.

BIST Hizmetler Perakende, ulaştırma, haberleşme ve finansal hizmetler şirketlerini içerir. Ekonominin hizmet tarafının dinamizmini yansıtır.

BIST Teknoloji Bilişim ve yazılım şirketlerini kapsayan bu endeks, yüksek büyüme potansiyeli ve volatilitesiyle dikkat çeker. Teknoloji yatırımcıları için önemli bir referans noktasıdır.

Özel Amaçlı Endeksler:

Kurumsal Yönetim Endeksi (XKURY)

Şirketlerin yönetişim kalitesini ölçer. SPK'nın yetkilendirdiği kuruluşlarca verilen notlara göre belirlenir. Endekse girmek için şirketlerin 10 üzerinden en az 8 puan alması ve her ana başlıkta 7'nin üzerinde skor elde etmesi gerekir. Aksa, Arçelik, Aselsan, Ereğli gibi şirketler bu endekste yer alır.

Sürdürülebilirlik Endeksi (XUSRD)

Çevresel, sosyal ve yönetişim (ESG) kriterlerine uygun şirketleri bir araya getirir. Gönüllü katılım esasına dayanır. BIST Sürdürülebilirlik Katılım Endeksi ise hem ESG kriterlerini hem de şeriat uyumunu birlikte sağlayan şirketleri listeler.

Temettü Endeksleri

Düzenli kar payı dağıtan şirketleri öne çıkarır. BIST Temettü 25, temettü verimi yüksek ve istikrarlı ödeme yapan 25 şirketi kapsar. Uzun vadeli, gelir odaklı yatırımcılar için rehber niteliğindedir.

Katılım Endeksleri: 

İslami Finans ilkelerine uygun yatırım yapmak isteyenler için BIST Katılım Endeksleri geliştirilmiştir. Bu endekslerde:

• İslami değerlerle bağdaşmadığı düşünülen üretim ve faaliyet alanına sahip şirketler yer almaz. 
• Kâr dağıtım politikası İslami finans prensiplerine uygun olanlar seçilir

Katılım 30, 50 ve 100 endeksleri, geleneksel endekslerle benzer yapıda ancak farklı kriterlerle oluşturulur. Eşit ağırlıklı versiyonları da mevcuttur.

Endeksler Ne Sıklıkla Hesaplanır?

BIST endekslerinin çoğu seans içinde sürekli hesaplanır:

• BIST 30, BIST 100 ve ana sektör endeksleri: Her saniye hesaplanır.
• Diğer endeksler: Her 10 saniyede bir hesaplanır.
• Getiri endeksleri ve döviz cinsinden endeksler: Gün sonunda bir kez hesaplanır

Ana endekslerin içeriğindeki şirketler yılda 4 kez (Her çeyrekte) gözden geçirilir ve güncellenir. Değişiklikler en az 10 gün önceden duyurulur, böylece yatırımcılar pozisyonlarını buna göre ayarlayabilir.

Döviz Cinsinden Takip

Yabancı yatırımcılar ve uluslararası fonlar için BIST endeksleri Dolar ve Euro cinsinden de hesaplanır. TCMB'nin döviz alış kurları kullanılarak yapılan bu hesaplama, Türkiye piyasasının global yatırımcılar gözündeki performansını gösterir.

Özetle

BIST endeksleri, Türkiye sermaye piyasasının farklı kesimlerini ölçen, çeşitli ihtiyaçlara hitap eden bir araç setidir. Büyük ve likit şirketleri takip eden BIST 30'dan, sektörel detaylara inen endekslere; kurumsal yönetimden sürdürülebilirliğe, geleneksel yatırımdan katılım finansına kadar geniş bir yelpazede çözüm sunar.

Bu endeksler, yalnızca rakamların bir araya getirilmesi değil; piyasanın yapısını, şeffaflığını ve çeşitliliğini yansıtan, yatırım kararlarının temel taşlarıdır.